6.Sınıf Dolaşım Sistemi

Kazanımlar

6.1.4.1. Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organları görevleri ile birlikte açıklar.
6.1.4.2. Büyük ve küçük kan dolaşımını şema üzerinde gösterir
6.1.4.3. Kanın yapı ve görevlerini kavrar.
6.1.4.4. Kan grupları arasındaki kan alışverişini kavrar.
6.1.4.5. Kan bağışının toplum açısından önemini araştırarak fark eder.
6.1.4.6. Dolaşım sisteminin sağlığını korumak için yapılması gerekenleri araştırma verilerine dayalı olarak tartışır.

DOLAŞIM SİSTEMİ

Canlılık için gerekli besin ve oksijenin tüm hücrelere taşınmasını, metabolik faaliyetler sonucu ortaya çıkan zararlı maddelerin ve karbondioksitin hücrelerden uzaklaştırılmasını sağlayan sisteme dolaşım sistemi denir. Dolaşım sistemimiz kalp, kan ve damarlardan oluşur.

Kalp

Kanın pompalanmasını sağlar. Kalp dört odacıklıdır. Üsttekilere kulakcık, alttakilere karıncık denir. Kan toplardamarla kulakcıklara gelir. Karıncıklar da atardamar ile kanın pompalandığı yerdir. Kalbin sağ tarafında kirli, sol tarafında temiz kan bulunur. Kulakcıklar ile karıncıklar arasında kapakcıklar bulunur.

Kalbimizin kasılıp-gevşeyerek yaptığı hareketin atardamarlardaki kanın hareketinden hissedilmesine nabız adı verilir. Yetişkin bir insanın kalbi bir dakikada 60-80 kez atarken, bu değer bebeklerde daha yüksektir. Kalbimizin kasılıp-gevşeyerek atardamar duvarına yaptığı basınca ise tansiyon denir.

Kan

Kan hücreleri ve kan plazması olarak iki kısımdır. Yetişkin bir insanda 5 litre kan bulunur. Kanın yaklaşık %55’i kan plazması, %45’i kan hücreleridir.

Kanın Görevleri

Kanın görevi kısaca taşımacılık yapmaktır. Ancak bunun yanında diğer görevleride vardır.
1. Vücut hücrelerinin ihtiyaç duyduğu besin ve oksijeni yaşır. (Oksijen alyuvarda, besin kan plazmasında taşınır)
2. Vücut hücrelerinde oluşan atık maddelerin taşınmasını sağlar.(Karbondioksit alyuvar, diğer atıklar kan plazmasında taşınır.)
3. Yaralanan organlarda pıhtılaşarak, kan kaybını önler. (Kan pulcukları sağlar)
4. Vücuda giren mikroplara karşı savunmayı sağlar. (Akyuvarlar sağlar)

Kan plazması: %90’ı sudur. %10’u besinler (Protein, yağ, karbonhidrat, vitamin, mineral), artık maddeler, hormonlar bulunur.

Kan Hücreleri

Alyuvar: Kana kırmızı renk verir. İçerisinde hemoglobin bulunur. Oksijen ve karbondioksit taşınmasını sağlar. Kırmızı kemik iliği, dalak ve karaciğerde üretilir. Üretildiğinde çekirdeği vardır, zamanla çekirdeği kaybolur.

Akyuvar: Vücudu mikroplara karşı korur. Kırmızı kemik iliğinde, lenf düğümlerinde üretilir. Çekirdekli ve beyaz renklidir.

Kan pulcukları: Kanın pıhtılaşmasını sağlar. Çekirdeksiz ve çok küçüktür. Kırmızı kemik iliğinde üretilir.

Damarlar

Damarlar vücutta kanın dolaşımını sağlayan yapılardır. Dolaşım sistemimizde görevli üç çeşit damar vardır. Bunlar; atardamarlar, toplardamarlar ve kılcal damarlardır.

Atardamar: Kanı kalpten taşıyan damarlardır. Kalınlığı fazladır. Kan basıncı ve akış hızı fazladır. Akciğer atardamarı hariç temiz kan taşır. En büyük atardamar aorttur.

Toplardamar: Kanı kalbe taşıyan damarlardır. Akciğer toplardamarı hariç kirli kan taşır. Kan akış hızı atardamardan yavaş, kılcal damardan hızlıdır. Kan basıncı en düşük damardır.

Kılcal damar: Atardamar ile kılcal damar arasında yer alır. Hücrelerle madde alış-verişinin yapılmasını sağlar. Kan basıncı toplardamardan fazladır. Akış hızı en yavaş damardır.

Kanın Vücutta Dolaşımı

Kanımız vücut içerisinde iki farklı şekilde yol alır. Bunlardan biri büyük kan dolaşımı diğeri küçük kan dolaşımıdır.

Büyük Kan Dolaşımı

• Büyük kan dolaşımında kan, kalp ile vücut  arasında dolaşır.
• Kalbin sol karıncığından aort atar damarı ile çıkan temiz kan bütün vücuda dağılır.
• Hücrelere besin ve oksijen taşınır.
• Hücrelerde oluşan atıklar ve karbondioksit kana geçerek kan kirlenir.
• Alt ve üst ana toplardamarla kalbin sağ kulakçığına gelir.

Küçük kan dolaşımı

• Küçük kan dolaşımında kan, kalp ile akciğer arasında dolaşır.
• Kalbin sağ karıncığındaki kirli kan akciğer atardamarı ile akciğere taşınır.
• Akciğerde temizlenir. (Karbondioksit verilerek, oksijence zenginleşir.)
• Temiz kan kalbin sol kulakçığına gelir.

Kan Grupları ve Kan Alışverişi

Kan grupları, alyuvarların zarında ve plazmada bulunan proteinlere göre belirlenir. Kan grupları A,B, AB ve 0’ dır.

Kan alışverişleri aynı gruplar arasında gerçekleşir.

Rh Faktörü: Rhesus (Resus) cinsi bir maymunun kanında keşfedilen bir çeşit proteindir. Alyuvarlarında Rh faktörü bulunan kan Rh (+), Rh faktörü bulunmayan kan Rh (-) olarak adlandırılır. Kan alışverişine örnek olarak, A Rh (+) kana ihtiyacı olan birisine A Rh (+) kan verilmelidir.

Lenf Dolaşımı

Lenf dolaşımında lenf, lenf damarları ve lenf düğümleri yer alır. Kan plazmasının bir kısmı ve bazı akyuvarlar kılcal kan damarlarından hücrelerin arasına sızar. Hücreler arasında biriken bu sıvı lenf damarlarına aktarılarak lenf (ak kan) adını alır. Lenf, lenf damarları ile taşınarak kan damarlarına aktarılır. Lenf damarlarının birleştiği yerlerde lenf düğümleri bulunur. Lenf düğümleri ise mikropları süzer ve bazı akyuvarları üreterek vücudumuzu hastalıklara karşı korur.

Dolaşım Sisteminin Sağlığının Korunması için;

• Yeterli ve dengeli beslenmeliyiz.
• Düzenli olarak spor yapmalıyız.
• Aşırı yorgunluk ve stresten, sigara ve alkol gibi zararlı maddelerden
uzak durmalıyız.
• Hareketsiz ya da uzun süre ayakta durmamalıyız.

Dolaşım Sistemi Hastalıkları

Lösemi (kan kanseri), hemofili (kanın pıhtılaşmaması), kan uyuşmazlığı, kalp yetmezliği ve kalp krizi gibi hastalıklar bazı dolaşım sistemi hastalıklarıdır. Hepatit B ve C, tetanoz, sıtma, kuduz, tifüs ve AIDS ise kan yoluyla bulaşan hastalıklardır.

Kan Bağışı

Belirli aralıklarla düzenli kan bağışında bulunduğumuzda hem hasta insanlara yardım etmenin huzurunu yaşayacak hem de sağlığımızı korumuş olacağız.

Ülkemizde kurduğu kan bankası ile kan bağışlarını kabul eden ve ihtiyaç sahiplerine bu kanları veren “Türk Kızılay”ı adlı kuruluşumuz kan bağışlarımızı beklemektedir. Kan bağışının hayat kurtaracağını ve bir gün bizim de kana ihtiyacımız olabileceğini unutmayalım.